1. Waarom willen homo's en lesbo's trouwen?
2. Verschilt een huwelijk tussen twee mannen of twee vrouwen van een huwelijk tussen een man en een vrouw?
3. Wat zijn de voor- en nadelen van trouwen?
4. Wat is het verschil tussen een samenlevingscontract, een partnerregistratie en een huwelijk?
5. Kunnen homo's en lesbo's in België of Nederland met mensen uit het buitenland trouwen?
6. Is het huwelijk tussen twee mannen of tussen twee vrouwen ook geldig in het buitenland?

Waarom willen homo's en lesbo's trouwen?

Homo's en lesbo's hebben dezelfde redenen als hetero's om hun relatie officieel vast te leggen met een huwelijk. Ze houden van elkaar, willen voor elkaar zorgen en de toekomst met elkaar delen. Ze willen samen met hun vrienden hun relatie bezegelen met bepaalde beloftes, rituelen en feestelijkheden. Ze willen vastleggen dat ze samen zijn en bij elkaar horen. Naast de romantische redenen kunnen zij ook trouwen omdat het huwelijk hen juridisch meer zekerheid biedt: op het gebied van huisvesting, pensioen en erfrecht. Op al die gebieden wordt hun relatie officieel erkend door een huwelijk (of een partnerregistratie, zie vraag 63).

Voor sommige mensen speelt ook mee dat zij graag gebruik willen maken van dezelfde rechten als getrouwde heterostellen. Sinds april 2001 kunnen twee vrouwen of twee mannen in Nederland met elkaar in het huwelijk treden. In België kan dit sinds juni 2003. Dit is uniek in de wereld en een grote stap in het bereiken van gelijke rechten voor hetero's en homo's. Het huwelijk tussen twee partners van hetzelfde geslacht verschilt haast niet van een huwelijk tussen een man en een vrouw. Meer informatie: zie de overige vragen over trouwen.

Sasja (35 jaar): 'Ik ben iemand die rituelen belangrijk vindt. Het verbintenisritueel krijgt extra waarde als iedereen die deel uitmaakt van je leven daar getuige is. Je kunt in een lesbische relatie snel het gevoel hebben een eilandje te zijn. Met ons verbintenisritueel werden de draden die ons met andere mensen verbinden voelbaar, voor hen en voor onszelf.' [Wij gaan ons echt verbinden, p. 38]

André (36 jaar): 'Ik vertelde dat trouwen naast het vieren van ons 12 1/2-jarig samenzijn voor mij ook een politieke en emancipatorische daad was. Dat ik het van nu af aan zou gaan hebben over mijn huwelijk zónder aanhalingstekens, over mijn man zónder een ondertoon van spot en dat iedere patiënt die het aan mij zou vragen onomwonden te horen zou krijgen dat mijn "vrouw" een man is.' [Wij gaan ons echt verbinden, p. 62]

Verschilt een huwelijk tussen twee mannen of twee vrouwen van een huwelijk tussen een man en een vrouw?

Ja. In Nederland gaan deze verschillen over de juridische verhouding met kinderen. De wet gaat uit van een biologische band tussen ouders en kinderen, dus van het feit dat er een man en een vrouw nodig zijn om een kind te verwekken. Ook staat er in de wet dat een kind maar twee juridische ouders kan hebben. Dat betekent dat twee mannen of twee vrouwen niet zomaar samen het juridisch ouderschap, oftewel het ouderlijk gezag over een kind kunnen krijgen. Dat speelt ook door in het huwelijk van partners van hetzelfde geslacht.

Als er een kind geboren wordt in het huwelijk van een man en een vrouw, zijn zij beiden juridisch de ouders van het kind: ze hebben beiden het ouderlijk gezag over het kind. Dat betekent dat ze verantwoordelijk zijn voor de verzorging en opvoeding van het kind en dat ze de wettelijke vertegenwoordiger van het kind zijn. Ook als de mannelijke echtgenoot niet de biologische vader is, krijgt hij automatisch door het huwelijk ouderlijk gezag.

Bovendien maakt de wet een onderscheid tussen vrouwen en mannen: vrouwen die een kind baren, zijn altijd automatisch juridische ouder, mannen die een kind verwekken (ofwel als spermadonor ofwel door seks) zijn dat niet, als ze niet getrouwd zijn of niet een geregistreerd partnerschap of samenlevingscontract hebben met de biologische moeder. Als er een kind geboren wordt in het huwelijk van twee vrouwen, wordt alleen de biologische moeder juridisch de ouder van het kind. Haar vrouw, de sociale moeder van het kind, kan wel het gezamenlijke gezag over het kind aanvragen, of het kind adopteren. Twee mannen die getrouwd zijn, kunnen juridisch ouderschap krijgen wanneer een van de partners het kind met toestemming van de biologische moeder erkent. Meer over de juridische verhouding met kinderen in vraag 69.

Verder zijn alle regelingen voor hetero's en homo's rond het huwelijk gelijk: je mag elkaars achternaam dragen, je hebt een onderhoudsplicht naar elkaar, je bouwt samen pensioen op, je deelt de waarde van bezittingen en schulden – tenzij je op huwelijkse voorwaarden trouwt en laat vastleggen dat ieder zijn of haar eigen spullen houdt. De beide families worden aangetrouwd, wat bijvoorbeeld betekent dat je ook als homo of lesbo van je werk vrij kunt krijgen voor de begrafenis van je schoonmoeder.

Wat zijn de voor- en nadelen van trouwen?

Het huwelijk biedt veiligheid en erkenning van de relatie. Als homo's of lesbo's trouwen, horen ze officieel bij elkaar, ze hebben de plicht om voor elkaar te zorgen. Als ze ouder worden, kunnen ze leven van een gezamenlijk pensioen en als een van de twee overlijdt, erft de andere partner het gezamenlijke vermogen. Ook kan de ander dan niet zomaar uit huis gezet worden, wat kan gebeuren als de familie of de woningbouw-vereniging de relatie niet accepteert. Voor twee mannen of twee vrouwen maakt het huwelijk hun relatie zichtbaar. Door met elkaar te trouwen, kan bijvoorbeeld de familie niet meer om de partner heen: die hoort er vanaf dat moment officieel bij. En ook het feest kan heel bindend zijn. Afhankelijk van hoe het huwelijk gevierd wordt, is het vaak een bijzondere en rituele dag die de familie en vrienden van beide partners bij elkaar brengt.

Wat nadelen betreft: een scheiding kan extra dramatisch zijn wanneer je getrouwd bent. Er moet in ieder geval een rechter aan te pas komen die de relatie officieel beëindigt. En wanneer je getrouwd bent in gemeenschap van goederen, zoals de meeste mensen doen, moeten ook alle spullen en het geld verdeeld worden.

Ook zijn er mensen die het huwelijk iets voor hetero's, beklemmend, burgerlijk of onderdrukkend voor vrouwen vinden. Trouwen is van oorsprong en in veel landen immers nog altijd alleen mogelijk voor heterostellen. Tot voor kort had de man in het huwelijk meer rechten dan de vrouw. Bovendien beloof je met een huwelijk trouw aan elkaar. Daar heeft ook niet iedereen – homo of hetero – zin in. Wanneer je niet wilt trouwen maar wel je relatie vast wilt leggen, kun je ook voor een samenlevingscontract of een partnerregistratie kiezen (zie vraag 63).

Wat is het verschil tussen een samenlevingscontract, een partnerregistratie en een huwelijk?

Het opstellen van een samenlevingscontract en/of een testament was vóór 1998 de enige manier waarop je als homo- of lesbisch stel zaken rond je relatie vast kon leggen. Maar bij het overlijden van je partner kon zijn of haar familie nog altijd het huis leeg komen halen, wanneer zij jou niet erkenden als erfgenaam. Inmiddels is het erfrecht veranderd en kun je ook kiezen voor een partnerregistratie of een huwelijk.

Als een stel een gezamenlijke huishouding voert, kan een samenlevingscontract handig zijn. De kosten van het huishouden en andere financiële zaken kunnen bijvoorbeeld worden afgesproken en je kunt er een verzorgingsregel voor elkaar in vastleggen. Bij een samenlevingscontract geldt geen alimentatieplicht, zoals dat wel bij een huwelijk of een partnerregistratie geldt. Dat betekent dat je niet verplicht bent om financieel voor elkaar te zorgen nadat je uit elkaar gaat. Een samenlevingscontract wordt opgesteld door een notaris. Het is een afspraak tussen de twee partners. Bij het ondertekenen ervan hoeven geen getuigen aanwezig te zijn. Bovendien kun je via een samenlevingscontract niks regelen over de zaken die spelen na het overlijden van een van de partners. Als een stel bijvoorbeeld ook wil regelen dat de partners van elkaar erven, is het belangrijk om ook een testament op te stellen. De notaris kent de precieze regelgeving ten aanzien van het erfrecht.

Sinds 1 januari 1998 is het in Nederland mogelijk voor homoseksuele en heteroseksuele stellen om hun relatie als partnerschap te laten registreren. Partnerregistratie was een alternatief voor het huwelijk, toen dat nog niet opengesteld was voor twee mannen of twee vrouwen. Homostellen, maar ook veel heterostellen, lieten sindsdien hun relatie op die manier registreren. Ook nu nog zijn er mensen die het huwelijk een stap te ver vinden gaan en kiezen voor de partnerregistratie.

Er zijn weinig verschillen tussen een huwelijk en een partnerregistratie. Bij een partnerregistratie moeten de partners naast een geboortebewijs en een bewijs dat zij ongehuwd zijn ook een geldige verblijfsvergunning tonen. Dat hoeft bij een huwelijk niet (zie ook vraag 64). Niet het jawoord, zoals bij het huwelijk, maar het ondertekenen van de akte is de officiële bezegeling van de partnerregistratie. Dit neemt niet weg dat partners toch een jawoord kunnen uitspreken. Ten slotte verschilt een huwelijk van een partnerregistratie wanneer partners besluiten uit elkaar te gaan. Een huwelijk wordt altijd ontbonden door de rechter, terwijl dit bij een partnerregistratie via de notaris en de advocaat kan gebeuren.

Verder lijken de beide relatievormen erg op elkaar. Het aangeven en de voltrekking zijn identiek; zowel bij een huwelijk als bij een partnerregistratie zijn twee tot vier getuigen aanwezig. Ook hebben de partners net als bij een huwelijk onderhoudsplicht naar elkaar en delen zij de waarde van hun bezittingen en schulden. Wanneer zij uit elkaar gaan, heeft de partner die niet in zijn of haar onderhoud kan voorzien recht op alimentatie en als zij ouder zijn, delen zij het gezamenlijk opgebouwde pensioen. Ook erven zij automatisch van elkaar. Ook bij partnerregistratie tussen twee mannen en twee vrouwen is er sprake van een verschil ten opzichte van heteropartners voor wat betreft de gezagsrelatie met kinderen. Meer daarover in vraag 61 en vraag 69.

Veel homoseksuelen hebben tussen 1998 en de openstelling van het huwelijk in 2001 hun partnerschap laten registreren. Het was voor hen toen de enige manier om te 'trouwen'. Toen het huwelijk voor iedereen mogelijk werd, kon de partnerregistratie worden omgezet in een huwelijk, en andersom.

Momenteel kennen 11 landen een bepaalde vorm van geregistreerd partnerschap. Partnerregistratie in België (mogelijk sinds januari 2000) gaat minder ver dan in Nederland: het geeft geen adoptierechten, geen ouderlijk gezag en heeft ook vrijwel geen gevolgen voor eigendomsrecht, alimentatie, erfrecht, successiebelasting, naamrecht of nationaliteitsrecht. In nog eens zes landen liggen wets­voorstellen hierover op tafel.

Ewald: 'We laten onze partnerregistratie niet omzetten, omdat een huwelijk voor ons geen meerwaarde heeft. Voor Hans speelt ook nog eens mee dat hij niet voor de tweede keer wil trouwen. Het huwelijk is iets voor hetero's, vindt hij.' [Wij gaan ons echt verbinden, p. 93]

Jeannette: 'We kenden elkaar vijf jaar toen Marianne kanker kreeg. Ze heeft geen familie maar wel een huis. Het begon dus zakelijk. We wilden de zaken goed regelen, dan kom je uit op een samenlevingscontract. We hadden aan de notaris gevraagd of we voor het tekenen getuigen mee mochten nemen. We wilden niet dat er iemand uit het belendende kantoor werd gehaald om een handtekening te zetten, zoals meestal gebeurt. Langzamerhand besef je dat het een commitment is. Een week voor het tekenen bij de notaris zaten we op de bank naar de televisie te kijken en toen zei ik: "Het voelt toch als trouwen," waarop Marianne zei: "Nou dan ga ik in bruidsjurk". "En ik wil ook in bruidsjurk," zei ik. [Wij gaan ons echt verbinden, p. 111]

Kunnen homo's en lesbo's in Nederland en België met mensen uit het buitenland trouwen?

Ja. Twee mannen of twee vrouwen kunnen in Nederland met elkaar trouwen, als ten minste één van de partners de Nederlandse nationaliteit heeft of in Nederland woont. Ook twee buitenlanders van hetzelfde geslacht kunnen dus in Nederland met elkaar trouwen, wanneer één of beiden in Nederland wonen. Er is geen verblijfsvergunning nodig voor een huwelijk in Nederland. Dat geldt niet voor een partnerregistratie. Bij een partnerregistratie moet iemand wel in het bezit zijn van een verblijfsvergunning. Zowel bij het huwelijk als bij de partnerregistratie tussen een Nederlander en een niet-Nederlander moet de niet-Nederlandse partner een verklaring van de vreemdelingenpolitie overleggen over zijn of haar verblijfsrechtelijke positie. Deze verklaring heeft te maken met het tegengaan van een schijnhuwelijk of schijnpartnerregistratie.

Door een huwelijk of partnerregistratie met een Nederlander krijgt iemand niet automatisch een geldige verblijfsvergunning. Op basis van een huwelijk kan hij of zij wel een verblijfsvergunning aanvragen voor het verblijf bij zijn of haar partner. Hierbij maakt de Nederlandse wet geen onderscheid tussen gehuwden en samenwonenden, en ook niet tussen hetero's en homo's. Wel is het een lange en ingewikkelde procedure waarbij de Nederlandse partner voldoende inkomen moet hebben en de buitenlandse partner de beslissing in het eigen land moet afwachten. Ook zijn er plannen voor inburgeringscursussen in het land van herkomst. De regelgeving rond gezinsvorming en gezinshereniging verandert snel. Het Ministerie van Justitie heeft de laatste stand van zaken: www.justitie.nl. In België gelden dezelfde regels als in Nederland. Voor meer informatie over de wetgeving in België: ga naar www.homoliga.be.

Is het huwelijk tussen twee mannen of tussen twee vrouwen ook geldig in het buitenland?

Nee. Nederland, België en Spanje lopen internationaal voorop met de openstelling van het huwelijk voor stellen van hetzelfde geslacht. Afhankelijk van het land worden sommige aspecten van het huwelijk er niet erkend. Als de partners niet als elkaars familie of erfgenamen worden beschouwd, kan dat consequenties hebben, bijvoorbeeld wanneer één van de partners iets overkomt. Het is dus belangrijk om uit te zoeken welke aspecten van het huwelijk voor homo's en lesbo's in een land geaccepteerd zijn. Een homo of lesbisch echtpaar kan op grond daarvan bepaalde zaken aanvullend op het huwelijk laten vastleggen. Bijvoorbeeld door middel van een testament, waarin zij vastleggen dat ze van elkaar erven.

Ook in dagelijkse zaken kan het gevolgen hebben dat het huwelijk niet in alle landen wordt geaccepteerd. In veel landen kunnen mensen beter niet tonen dat zij een stel zijn. Getrouwd of niet: alle homostellen moeten daar rekening mee houden als ze naar het buitenland gaan, of dat nou voor vakantie is of voor werk. Zie daarover ook vraag 31.